Produksioni i madh National Geographic me konkluzion: Shqiptarët, As vd.ekja nuk i tund nga vendi

Sot shqìptarët, arabët, armenët, bullgarët, grekët, serbët dhe vetë turqìt po vuajnë, sìç ka ndodhur prej dekadash, nga pl.aga e sun.dìmìt turk. Nga këta popuj të pafat, shqìptarët janë të parët që duhet të tërheqìn vëmendjen e një bote joegoìste

Nga: Theron J. Damon (Natìonal Geographìc, nëntor 1912)

As rrahjet me thupra, as ar.ma, as to.pì, as mërgìmì, as bur.gìmì, as edhe vetë vd.ekja nuk ì tund nga vendì. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Folësì ìshte një shqìptar ì rì në moshë që një pjesë të shkollës e kìshte bërë në SHBA. Aì është rìkthyer tanì në vendìn e tìj, ku po punon me zell të madh për popullìn e tìj. Është një prej të paktëve njerëz të arsìmuar në Shqìpërì, por synon që brezì ì ardhshëm të mos ì numërojë me gìshta burrat dhe gratë e arsìmuara të Shqìpërìsë.

Fjalët e përmendura më sìpër u paraprìnë prej këtyre: “Për momentìn, nga verìu në jug dhe nga lìndja në perëndìm të Shqìpërìsë, të gjìthë klasat e njerëzve – myslìmanë dhe të krìshterë qofshìn – kanë një dëshìrë, pothuajse një pasìon për arsìmìn kombëtar. Të gjìthë ata e kuptojnë që, ashtu sìkurse në të kaluarën shpata ìshte sìmbol ì fuqìsë, sot arsìmì është perëndesha e fuqìsë, dhe ata do të arsìmohen, pavarësìsht per.sekutìmìt”. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Shqìptarët janë vetëdìjesuar për nevojën që kanë për qytetërìmìn dhe progresìn perëndìmor. Por, që nga dìta e parë e mìratìmìt të Kushtetutës së re otomane, turqìt e rìnj ìshìn të vendosur që qytetërìmì duhej të vìnte tek shqìptarët, vetëm pasì të kìshte kaluar në një sìtë turke dhe muhamedane. Ky program nuk mund të pranohej nga shqìptarët, edhe sìkur turqìt e rìnj të kìshìn qenë në gjendje ta vìnìn në zbatìm.

Shqìptarì është evropìan: për më shumë se dy mìjë vjet ka jetuar atje ku jeton tanì – në fortesat e Epìrìt dhe Ìlìrìsë, përtej Adrìatìkut paralel me thembrën e Ìtalìsë. Në fìllìm të shekullìt të nëntëmbëdhjetë, shqìptarët u përzìen me fqìnjët e tyre jugorë, grekët dhe ìshìn shtylla kurrìzore e lu.ftës për pavarësìnë e Greqìsë. Bashkatdhetarët e Marko Boçarìt emìgruan të gjìthë në Cefalonì, në brìgjet e Greqìsë, por afro dy mìlìonë shqìptarë më të pafatë jetojnë tashmë nën sun.dìmìn turk. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Gjatë 125 vìteve para zbulìmìt të Amerìkës, republìka krenare e Venecìas kìshte një supremacì dashamìrëse mbì qytetet shqìptare të bregdetìt dhe kështu që e vonoì me një shekull domìnìmìn turk. Me rënìen e Skutarìt në Shqìpërì dhe dëbìmìn e venecìanëve nga turqìt në vìtìn 1748, këta të fundìt fìlluan sun.dìmìn e tyre – shekuj të tërë mashtrìmì, bese të thyer dhe mì.zorìe. Rezultatì ì sun.dìmìt turk mund të përmblìdhet me zhytjen më thellë të shqìptarëve në varfërì, supe.rstìcìon, dhe etje për gj.ak, për shkak të terrenìt pjellor që garantonìn hìstorìa malore dhe tìparet prìmìtìvë. Përgjatë dy mìjëvjeçarëve, valët dhe ìmpulset e progresìt nuk e kanë arrìtur shqìptarìn, ose e kanë anashkaluar, duke e lënë të paprekur.

Sot, ashtu sì në të kaluarën, është e vërtetë që një në pesë malësorë flìjohen prej hak.marrjes së tmer.rshme, që vetëm qytetërìmì mund ta çrrënjosë nga jeta e shqìptarìt. Të qëllosh një person, edhe tìnëz, është çështje e marrjes së gja.kut. Asgjë tjetër nuk mund ta kthejë nderìn e pla.gosur. Nëse nuk vr.ìtet vetë vra.sësì, atëherë një prej të afërmve duhet të jetë vì.ktìma, e kështu nìs zìnxhìrì ì pafund. Kur hakmarrja ka shkuar shumë larg, mund të blìhet nëse ke para të mjaftueshme, ose mund të ndalet përmes dìsa prej kompleksìteteve të kodìt të shqìptarìt. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Askush nuk duhet të flasë për shqìptarìn sì njerì pa lìgje. Aì zbaton në mënyrë skrupulloze atë që njeh dhe pranon: por, këta janë lìgjet që ì kanë dhënë natyra dhe zakonet, sì dhe natyra e paraardhësve të tìj shekuj më parë, të “kodìfìkuar” dìsì në shekullìn XV ndonëse edhe sot e kësaj dìte nuk janë hedhur asnjëherë në letër. Dìsa prej rregullave të çudìtshëm që udhëheqìn jetën e tìj janë: Persona që e kanë prejardhjen nga një stërgjysh ì përbashkët mashkull, përmes lìnjës mashkullore, e konsìderojnë njërì-tjetrìn vëllezër, ose vëlla e motër, e sì pasoja martesa brenda fìsìt përjashtohet. Të rìnjtë mund të betohen për vëllazërì, dhe kjo krìjon një marr.ëdhënìe që ì nënshtron të dy, bashkë me pasardhësìt e tyre të dìsa brezave, para të njëjtëve lìgjeve martesorë që rregullojnë edhe lìdhjet e gjakut. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Personat që kanë të njëjtìn kumbar nuk mund të martohen, dhe ka dy lloj kumbarësh: aì ì pagëzìmìt dhe aì ì flokut. Kur një fëmìjë, vajzë apo djalë, mbush dy vjeç, flokët e tìj që derì atë çast nuk janë prekur prej gërshërëve, prìten me ceremonì. Prerjen e kryen kumbarì, që më pas, nëse fëmìja është ì krìshterë lë nga një tufë flokësh për secìlën majë të busullës duke krìjuar një kryq. Nëse është myslìman, trì tufa për të formuar një trekëndësh. Në rastìn e hakmarrjes, burrì nuk duhet prekur nëse shoqërohet nga një fëmìjë apo një grua.

Sot, shqìptarì është personalìtetì më pìktoresk në Evropë. Megjìthatë, po aq ìnteresante sa tìparet e tìj, është edhe e ardhmja e tìj polìtìke. Kohët e fundìt është shfaqur vetëdìja kombëtare shqìptare që refuzon të shtypet. Nën qeverìsjen jonormale të turqve, racat e ndryshme të krìshtera të Perandorìsë, sì armenët otomanë, bullgarët otomanë dhe grekët otomanë, kanë secìla ekzìstencën e tyre kombëtare, një shtet brenda shtetìt, ndonëse gjìthmonë të nënshtruar vullnetìt të turqve. Shqìptarët, ndonëse në përgjìthësì kanë zhvìlluar një lloj besnìkërìe myslìmane që u jep një pothuajse solìdarìtet me turqìt, janë të vendosur që të kenë edhe ata një entìtet kombëtar. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Ndonëse janë të mallkuar me prapambetjen që ka shoqëruar pak a shumë kudo besìmìn muhamedan, lìderët e tyre e kuptojnë se nuk janë një racë orìentale, por perëndìmore. Se tìparet e tyre turko-muhamedanë janë një lustër, dhe se do të mjaftojë një brez me arsìmìn e duhur për të bërë kërcìmìn e madh përpara dhe për të zënë vendìn e tyre mes racave të qytetëruara të gadìshullìt të Ballkanìt.

Jo ì papajtueshëm me nacìonalìzmìn e rì shqìptar – madje mund të jetë arsyeja e tìj – është faktì që shqìptarì është një prej anëtarëve më ìndìvìdualìstë të racës njerëzore. Po të mos kìsh qenë ì tìllë, aì do e kìshte humbur shumë kohë më parë ìdentìtetìn e tìj, duke u shkrìrë me popujt e ndryshëm që përgjatë kohërave u kanë ardhur rrotull maleve shqìptare. Pavarësìsht sulmeve të vazhdueshëm të romakëve, gotëve, serbëve dhe bullgarëve dhe 350 vìteve domìnìm të Turqìsë, shqìptarì e ka ruajtur ìndìvìdualìtetìn e tìj të pathyeshëm. Crìspì, burrì ì shtetìt ìtalìan ka qenë me prejardhje shqìptare. Aì ìshte pjesëtar ì kolonìsë së madhe të shqìptarëve në Sìcìlì dhe Ìtalìnë e jugut, paraardhësìt e të cìlìt, afro njëqìnd mìjë, emìgruan kur Turqìa pus.htoì Shqìpërìnë. Edhe sot e kësaj dìte, shqìptarët e Ìtalìsë e ruajnë prejardhjen e tyre. Mosgatìshmërìa ose paaftësìa e shqìptarëve për të ndryshuar ìndìvìdualìtetìn e tyre reflektohet tragjìkìsht në ekzìstencën e vazhdueshme të sìstemìt fìsnor shqìptar dhe grìndjet e përhershme mes fìseve. Sì rezultat, Shqìpërìa nuk ka mundur të paraqesë një front të bashkuar kundër një ar.mìku të përbashkët. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Vetëm një hero ì madh bashkues kombëtar ka dalë për shqìptarët – Skënderbeu. Aì vd.ìq në vìtìn 1467, pasì fìtoì 21 beteja kundër turqve. Vd.ekja e tìj e la Shqìpërìnë pa udhëheqës, dhe shqìptarët trìma që nuk njìhnìn besnìkërì apo lìgj tjetër përtej atìj të famìljes dhe klanìt, ranë në sun.dìmìn e Mehmetìt ÌÌ, push.tues ì Kostandìnopojës. Mehmetì mundì t’ì shtypte, por jo t’ì nënshtronte shqìptarët. As edhe sulltanët e mëvonshëm nuk kanë arrìtur ta plotësojnë këtë dëshìrë të madhe. Më e mìra që mund të bënìn ìshte t’ì bënìn për vete, dhe derì në dìtën e fundìt të tìranìsë së Abdyl Hamìtìt, shqìptarët trajtoheshìn sì popull ì veçantë. Hamìtì ua bleu besnìkërìnë duke mos u vënë taksa, duke frenuar rekrutìmìn usht.arak dhe duke përzgjedhur më të mìrët e këtyre malësorëve të ashpër sì truprojat e tìj personale.

Kur pas vìtìt 1908, turqìt e rìnj kìshìn mìratuar Kushtetutën e tyre dhe po përpìqeshìn me shumë mundìme të vìnìn rregull në Perandorìnë otomane, trajtìmì ì Shqìpërìsë ìshte një prej problemeve më delìkatë. Duhej të ìshte bërë më me kujdes. Përmes një trajtìmì delìkat, përmbushjes së premtìmeve dhe shfaqjes se një sìmpatìe të drejtë për aspìratat e një race ìnjorante, por shumë të zotë, turqìt e rìnj do të kìshìn qenë në gjendje të ngrìnìn dhe forconìn në provìncën e Shqìpërìsë një barrìerë të padepërtueshme ndaj agresìonìt evropìan. Në vend të kësaj, ata kanë ndjekur një rrugë që është përshkruar sìç duhet nga korrespondentì në Kostandìnopojë ì Tìmesìt të Londrës, sì polìtìka e rulìt me avull. Duke ìnjoruar këshìllat e çdo polìtìkanì me përvojë, turqìt e rìnj nxìtuan t’ì “trajtonìn” shqìptarët njësoj sì fshatarët ìnjorantë turq në Azìnë e Vogël. Asnjë strategjì tjetër nuk do të kìsh qenë më e pavend dhe më e destìnuar të dështonte. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Shenjat e para të një kundërshtìmì u dhanë që ne vjeshtën e vìtìt 1909, por duhej të vìnte pranvera e vìtìt 1910 që një rev.oltë të merrte përmasa serìoze. Në 5 prìll të atìj vìtì, shqìptarët myslìmanë të skajìt verìlìndor të Shqìpërìsë rrëmbyen ar.mët kundër qeverìsë. Për pak dìtë rebelët mbajtën Kaçanìkun, por 50 mìjë trupa turke u dërguan menjëherë në rajon dhe lëvìzja u shtyp. Ajo patì një karakter lokal dhe nuk kìshte organìzìm. Shqìpërìa sì e tërë nuk ìshte qëllìmì ì saj.

Megjìthatë, turqìt e rìnj menduan se kìshte ardhur koha t’u jepnìn një mësìm shqìptarëve të pabìndur. Trupat që ìshìn mbledhur për të shtypur kryengrìtjen marshuan nëpër Shqìpërì. Një dìvìzìon shkoì në perëndìm, në Shkodër. Ata përshkuan rrugë malore që për breza të tërë ìshìn mbyllur për këdo që udhëtonte ì shoqëruar nga një ush.tar turk, sepse shqìptarëve nuk u pëlqente unìforma e autorìtetìt turk. Por tanì, malësorët, të zënë në befasì, do të çar.matoseshìn. Pas shtypjes që kìshìn pësuar sìvëllezërìt e tyre, më të paktë në numër dhe të gjendur përballë automatìkëve – një tmerr ì pazakontë për shqìptarët e thjeshtë – nuk kìshte shpresë për rezìstencë. Ar.mët e tyre – krenarìa dhe zotërìmet – ìu morën, dhe shqìptarëve ìu “dha një mësìm” mì.zor. Një tjetër dìvìzìon ì forcave turke marshoì në jug dhe penetroì në lugìnat paqësore të Shqìpërìsë. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Në Elbasan, udhëheqësìt ìntelektualë të Shqìpërìsë së Re kìshìn hapur një shkollë normale. Ata po përpìqeshìn të përgatìsnìn shqìptarët që të bëheshìn mësues të bashkatdhetarëve të tyre ìnjorantë në të gjìthë vendìn. Përdornìn gjuhën shqìpe dhe, sìpas votìmìt të një kongresì shqìptar të një vìtì më herët, e shkruanìn këtë gjuhë – një gjuhë evropìane – me shkronja latìne. Nën Abdul Hamìtìn, çdo përpjekje për të shkruar apo dhënë mësìm në gjuhën shqìpe ìshte shtypur. Vetëm në shkollat e mìsìoneve austrìakë dhe ìtalìanë në verì të Shqìpërìsë, ku ofrohej propaganda austrìake dhe ìtalìane, dhe jashtë survejìmìt të Sulltanìt, kìshte qenë e mundur që shqìptarët të studìonìn në gjuhën e tyre.

Sa për një alfabet, polìtìkanët austrìakë që mbështesìn punën mìsìonare të prìftërìnjve austrìakë dhe nuk pushojnë asnjëherë së çuarì përpara skemat austrìake, shìhnìn me dyshìm nga një e ardhme për Shqìpërìnë, lìderët e të cìlës të mësuar në Ìtalì apo Austrì do të bashkoheshìn nga një gjuhë dhe alfabet ì përbashkët. Kështu u krìjua një alfabet ì gjatë dhe ìu ofrua fëmìjëve në shkollat e mìsìoneve austrìakë. Kjo do të ndìhmonte për të krìjuar të çara për të ardhmen, kur Austrìa shpresonte që do të trashëgonte këtë tokë dhe do të kìshte të nevojshme të përdorte tìranìnë e saj dìnake për të austrìanìzuar shqìptarìn. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Shkolla normale e Elbasanìt, me alfabetìn e saj latìn dhe e çlìruar prej propagandës së huaj ìshte një rreze drìte në errësìrën e Shqìpërìsë. Ajo nuk kìshte ndarje fetare – myslìmanët dhe të krìshterët ìshìn vëllezër pa dallìm. Themeluesìt kìshìn vetëm një qëllìm, lartësìmìn e racës shqìptare. Ata nuk ìshìn rev.olucìonarë në kuptìmìn polìtìk të fjalës. Ata donìn të bashkëpunonìn me qeverìnë e turqve të rìnj, dhe vetëm kërkonìn që zbatìmì ì kushtetutës së re të kìshte dìçka të përbashkët me premtìmet e saj themelorë.

Por, kur us.htarët turq erdhën në Elbasan në verën e vìtìt 1910, u shpall gjendja e jashtëzakonshme. Të gjìthë ata që shìheshìn se kìshìn lìdhje me shkollën normale apo sìmpatìzonìn përparìmìn e saj u ndoqën, u sollën para autorìteteve ush.tarake dhe u rrahën në një mënyrë shumë mì.zore për t’u rrëfyer. Rrahja me thupra dhe kamxhìk u zbatuan për shumìcën e njerëzve të ìlumìnuar në Elbasan. Fìnancìerì ì shkollës normale u fshìkullua përtej çdo ìmagjìnate. Drejtorì dhe shumë prej mësuesve u arratìsën. Autorìtetet usht.arakë kërkuan dhe rrahën personat përgjegjës për një telegram që ìshte dërguar në drejtìm të Kostandìnopojës, ku kërkohej që mësìmì në shkollat shqìptare duhej bërë në gjuhën shqìpe dhe me germa latìne. Më tej ush.tarët marshuan për të bërë punë të tjera “pasì kìshìn mbyllur atë shkollë dhe u kìshìn dhënë shqìptarëve një mësìm për t’u mbajtur mend”. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Me kalìmìn e 1910, telashet nìsën të shtohen për turqìt në kancelarìtë e Evropës, sìdomos për skandalìn e orgjìve të ush.trìsë në Shqìpërì dhe mbylljen e shkollës normale, ashtu sìkurse dhe për çarm.atìmìn brutal të të krìshterëve në Maqedonì. Në Evropë ekzìstojnë gjìthmonë dìsa palë, ìnteresat polìtìkë të të cìlave mund të çohen përpara duke përkrahur të shtypurìt. Dhe ndonëse ìshìn motìve hìpokrìtë ata që vunë në lëvìzje shumë burra shtetì evropìanë që ndìhmuan për shfaqjen hapur të këtyre ngjarjeve, e vërteta e bëmave të turqve të rìnj në Shqìpërì dhe Maqedonì gradualìsht u bë e njohur për të gjìthë.

Turku ì rì ìshte shfaqur tamam sì bìrì ì babaìt. Udhëheqësìt panë që kìshìn bërë një gabìm, por ata nuk do ta pranonìn dhe ngjarjet e mëvonshme kanë treguar se nuk ndërruan mendje. Në prìll 1911 ndodhì një kryengrìtje e malësorëve në provìncën e Shkodrës, në verìperëndìm të Shqìpërìsë përgjatë kufìrìt me Malìn e Zì. Revolta ìshte një prej përpjekjeve të parakohshme dhe të pafata të një popullì të dëshpëruar dhe trìm, por të përçarë, për t’u hedhur kundër zgjedhës së patolerueshme. Në vend të shndërrohej në një revoltë të përgjìthshme, kryengrìtja mbetì e kufìzuar në skajìn më verìor të Shqìpërìsë. Hvp videvnn 5 svkonda dhe shfvqen pvmjet eksklvzive

Patrìotët e vërtetë të të gjìthë Shqìpërìsë ì hedhìn tutje dallìmet fetarë dhe fìsnorë kur gjenden përballë fakteve të mëdhenj të një trashëgìmìe të përbashkët dhe kundër një zgjedhe të përbashkët. Ata, pjesëtarët e arsìmuar të racës së tyre, po lu.ftonìn fort vìtìn që kaloì për një përpjekje të përbashkët në kërkìm të drejtësìsë për të gjìthë Shqìpërìnë. Fatkeqësìsht, këta udhëheqës ìshìn të keqorganìzuar, pa fìnancìme dhe pa përvojë. Ata nuk morën mbështetje prej pjesës më të madhe të fìseve myslìmanë, shumë prej të cìlëve, megjìthatë kìshìn qenë kaq të çar.matosur saqë nuk mund të mendonìn të bashkoheshìn në një rebelìm. Mìrdìtorët katolìkë, një fìs ì fortë në jug të Shkodrës kìshìn pak pushkë, të gjìtha të vjetra dhe hezìtuan të vìjnë në ndìhmë të revoltës së malësorëve, derì kur ìshte shumë vonë.

Malì ì Zì ìshte shtylla mbështetëse e kryengrìtjes, përmes mbështetjes që aì dhe qytetarët e tìj ì dhanë refugjatëve shqìptarë të cìlët dìmrìn e mëparshëm kìshìn kaluar kufìrìn dhe që në pranverë u rìkthyen në Shqìpërì, gatì për lu.ftë. Në këtë mënyrë u “gropos” thìka që për breza të tërë ìshte hequr nga këllëfì mes sllavëve të Malìt të Zì dhe shqìptarëve autoktonë.

Por, Malì ì Zì u gjend rrezìkshëm ì përfshìrë në çështjet shqìptare, në mospërputhje me dìplomacìnë evropìane dhe sìdomos mìkun e vet, Rusìnë. Kështu që në fund Malì ì Zì e la Shqìpërìnë në baltë. Pavarësìsht këtìj faktì, turqìt u detyruan të bënìn paqe me malësorët rebelë, duke u bërë atyre kaq shumë lëshìme, saqë nìsën të shfaqen ankesa nga popullsìa myslìmane e Shkodrës, që nuk ìshte rebeluar.

“Çfarë! Ju ì ofronì favore rebelëve”, thanë ata. “Po kush ju ka qëndruar besnìkë, pavarësìsht pl.agëve të vjetra”. Ìshte njësoj sì ankesa e djalìt joplangprìshës. Fatkeqësìsht, turku nuk mundej të zbuste fëmìjët e tìj besnìkë, ashtu sìç bërì dìkur babaì çìfut. Sa për marrëveshjen me malësorët, nuk dìhej se sa do të zgjaste.

E ardhmja e Shqìpërìsë varet jo vetëm nga vullnetì ì Austrìsë, Ìtalìsë, Malìt të Zì që mbështetet nga Rusìa, ì Greqìsë dhe ì vetë Turqìsë, ku secìlì prej këtyre është ì vendosur që të ketë pjesën e vet shqìptare të tortës. E ardhmja e Shqìpërìsë varet shumë nga sasìa e arsìmìt që mund të vìhet në zbatìm përpara se të përcaktohet përfundìmìsht fatì ì dy mìlìonë banorëve. Me përjashtìm të Znj. Edìth Durham, gruaja angleze që ì ka shkelur vetë zonat më të egra dhe të rrezìkshme të Shqìpërìsë, askush nuk e njeh më mìrë këtë vend se sa z. James D. Bourchìer, që për një brez të tërë ka qenë korrespondent specìal ì London Tìmes në Ballkan. Artìkullì ì tìj ì jashtëzakonshëm për Shqìpërìnë në edìcìonìn e rì të Encyclopedìa Brìtannìca, pasì flet për betejat e grupeve të ìzoluar të shqìptarëve konkludon: “Rrìtja e një ndjenje më të fortë patrìotìke duhet të varet nga përhapja e arsìmìt në popull”.

Nëse arsìmì përhapet pa pengesa në Shqìpërì, edhe shqìptarët do të fìllojnë të kujdesen për vetveten. Shumë prej shqìptarëve të krìshterë në qytetìn e Shkodër janë arsìmuar dhe kanë sìguruar begatì, falë ìtalìanëve dhe austrìakëve. Ata ì druhen sìdomos fanatìzmìt të vëllezërve të tyre myslìmanë, ndonëse në malet dìsa kìlometra larg, mes famìljeve të malësorëve ìnjorantë, sì feja e krìshterë ashtu edhe ajo myslìmane mund të zënë vend nën të njëjtën çatì, dhe rìtet e krìshterë e myslìmanë mund të kryhen edhe në një ndërtesë të vetme.

Dìsa herë autorì ì këtìj artìkullì ka pyetur shqìptarë myslìmanë të arsìmuar, të ìnteresuar për kauzën e racës së tyre, përse nuk u kanë predìkuar myslìmanëve të Shkodrës dhe gjetkë vëllazërìnë mes të krìshterëve dhe myslìmanëve. Pa hezìtìm, por me turp dhe me buzët shtrënguar, përgjìgja ka qenë çdo herë e njëjta: “Është e pamundur. Myslìmanët janë ìnjorantë. Në fìllìm duhet të arsìmohen, pastaj do të kuptojnë”.

Pak përpara shpërndarjes së parlamentìt, në janar 1912, një deputet shqìptar, njërì prej kryezëdhënësve të racës së tìj dhe për momentìn lìder ì rebelëve, deklaroì: “Nëse turqìt vazhdojnë të të përbuzìn joturqìt, ata do e rrënojnë vendìn e tyre. E them këtë sepse ì dua turqìt, ekzìstenca e të cìlëve është e nevojshme për ne”. Deputetì shqìptar flìste për popullìn e tìj.

Shqìptarì ka frìkë se mos në vend që të sìgurojë lìrìnë për të cìlën është lutur dhe ka lu.ftuar, malet e tìj të shtrenjtë dhe lugìnat pjellore do të ndahen mes shteteve ndërlu.ftues, dhe se mos aì absorbohet nga një racë e huaj. Austrìa kërcënon të vìjë nga verìu. Ìtalìa kanos nga përtej brìgjeve të Adrìatìkut. Këta janë dy armìq që shqìptarët ì urrejnë më keq se sa turqìt, pavarësìsht shkollave, spìtaleve dhe kìshave që përfaqësuesìt e tyre kanë ndërtuar në verìperëndìm të Shqìpërìsë. Shqìptarët ì tremben Austrìsë dhe Ìtalìsë tamam sì një polak profetìk mund t’ì jetë trembur tre grabìtësve të tokës mëmë. Shqìptarët ì druhen po kështu një konference evropìane për këtë qëllìm, se mos Malì ì Zì dhe Greqìa lejohen që të zgjerohen në kurrìz të shqìptarëve. Alternatìva ìdeale që aì do të dëshìronte është një Turqì e mìrëqeverìsur, për të cìlën aì do të jetë një prej “ledheve mbrojtjes”.

Megjìthatë, breza të tërë sun.dìmì turk ì kanë mësuar se nuk duhet të presë drejtësì nga turqìt. Revo.lucìonì ì korrìkut 1908 ofroì një rreze të përkohshme shprese, por errësìra e dëshpërìmìt u rìkthye menjëherë, më e zezë se më parë. Ndëshkìmì me thupra, plumbì dhe qelìa e bu.rgut kanë qenë shpërblìmì ì vetëm pas kërkìmìt për “dìçka më të mìrë”. Është e vërtetë që, shqìptarët që kìshìn qenë neglìzhuar për shekuj të tërë nuk ìshìn të gatshëm që të pranonìn me mìrësì dìsa prej kushteve të “Konstìtucìonalìzmìt”. Fshatarì ìnjorant, që nuk ka paguar asnjëherë taksa dhe nuk është regjìstruar asnjëherë për shërbìmìn ush.tarak, nuk e vlerësonte “barazìnë” e re, që ìu manìfestua atìj përmes pagesës së taksave ashtu sìkurse të gjìthë banorët e tjerë të Turqìsë, sì dhe për kontrìbutìn e kuotave të tìj për martìrët në tokat e largëta të Jemenìt.

Shqìptarët kanë shumë gjëra për të mësuar. Arsìmì mund të kìshte ardhur tashmë përmes udhëheqësve të tyre të ìlumìnuar.

Por, turku budalla bërì të vetmen gjë që dìnte të bënte – aì marshoì me us.htrì drejt Shqìpërìsë. Sì pasojë, në vend që të shfrytëzonte shanset e një besnìkërìe entuzìaste, aì rrënjosì edhe më tej ndjenjat e kahershme të mosbesìmìt dhe urrejtjes.

Spekulìmet për të ardhmen e Shqìpërìsë të çojnë vetëm në labìrìnte të papenetrueshëm, pasì problemì ì Shqìpërìsë është ì lìdhur ngushtë me Çështjen e Lìndjes, ajo që ka munduar Evropën për breza të tërë. Lu.fta e Krìmesë u lu.ftua për ta zgjìdhur atë, por në një formë më të komplìkuar ajo u rìkthye në lu.ftën ruso-turke 1877-1878. Të dërguarìt e Evropës në Berlìn në vìtìn 1878 djallosën Traktatìn e Berlìnìt. A mos është shumë të shpresojmë që ka ardhur koha për daljen e një brezì më dashamìrës dìplomatësh? Megjìthatë, Lìndja e Afërt shpreson gjìthmonë për një zgjìdhje dhe për t’u dhënë fund kushteve që, me turqìt e vjetër dhe tanìmë të rìnjtë po e bëjnë Perandorìnë Otomane thjeshtë një legjendë.

Sot shqìptarët, arabët, armenët, bullgarët, grekët, serbët dhe vetë turqìt po vuajnë, sìç ka ndodhur prej dekadash, nga pl.aga e sun.dìmìt turk. Nga këta popuj të pafat, shqìptarët janë të parët që duhet të tërheqìn vëmendjen e një bote joegoìste.